به گزارش روزانه‌نیوز، چند روز پس از روز انار (۷ آبان) و همزمان با فصل برداشت و برگزاری جشنواره‌ها و نمایشگاه‌های انار در استان‌های مختلف، وضعیت تولید و ارزآوری انار و دیگر میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. دکتر زهرا جلیلی‌مقدم، مدیرکل دفتر میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری در معاونت باغبانی وزارت جهاد کشاورزی، در گفت‌وگو با روزانه‌نیوز آمار تولید، برنامه‌های نوسازی باغات میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری خصوصا انار و چالش تغییر اقلیم را تشریح کرد.
وظایف دفتر و آمار تولید
جلیلی‌مقدم درباره وظایف دفتر اظهار داشت: «این دفتر برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری برای تولید میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری را در راستای امنیت غذایی پیگیری می‌کند. این گروه شامل مرکبات، خرما، انار، کیوی، انجیر و میوه‌هایی مثل موز و انبه است. برداشت غالب این محصولات از نیمه تابستان شروع می‌شود و در نیمه دوم سال ادامه دارد.»
وی افزود: «از حدود ۱۰ میلیون و ۳۵ هزار تن تولید این گروه، حدود ۶ میلیون و ۲۰۰ هزار تن مرکبات است. بر اساس آخرین آمار رسمی، بیش از ۱ میلیون و ۹۷۰ هزار تن خرما و حدود ۱ میلیون و ۴۰۰ هزار تن انار تولید می‌شود. ایران با حدود ۱۲۰ هزار تن رتبه پنجم تولید انجیر و با ۴۰۰ تا ۴۲۰ هزار تن، و در برخی سال‌ها ۴۴۰ هزار تن، رتبه چهارم تولید کیوی جهان را دارد.»
تأمین کامل نیاز داخل و ارزآوری ۹۵۰ میلیون دلاری
مدیرکل دفتر میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری درباره صادرات گفت: «سال گذشته حدود ۸۵۰ هزار تن از این میوه‌ها صادر شد. نیاز داخل به طور کامل تأمین می‌شود و برای هیچ‌یک از گونه‌های نیمه‌گرمسیری نیازی به واردات نداریم. مازاد تولید وارد چرخه صادرات می‌شود. در خرما جزو سه کشور برتر صادرکننده هستیم و در کیوی هم بازارهای خاصی را به دست آورده‌ایم. ارزآوری این گروه در سال گذشته حدود ۹۵۰ میلیون دلار بوده است.»
نوسازی ۳۳۵ هزار هکتار باغ
جلیلی‌مقدم درباره برنامه‌های اصلی اظهار داشت: «با توجه به مزیت رقابتی کشور، یکی از برنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی اصلاح و نوسازی باغات است. در برنامه هفتم توسعه قرار است حدود ۳۳۵ هزار هکتار از این باغات اصلاح و نوسازی شود. این عملیات شامل به‌باغی، یعنی مدیریت باغ، و حذف باغات قدیمی، غیرمثمر و غیراقتصادی و جایگزینی آن‌ها با ارقام تجاری روز دنیاست.»
وی ادامه داد: «سالانه حدود ۷۰ هزار هکتار در نظر گرفته‌ایم. سال گذشته نزدیک ۸۵ هزار هکتار اجرا شد که بیش از هدف تعیین‌شده بود و امسال هم بعد از فصل برداشت دوباره اجرا می‌شود.»
تغییر اقلیم، کم‌آبی و نیاز به اعتبار
این مسئول درباره مهم‌ترین چالش گفت: «تنش‌های اقلیمی و افت کمیت و کیفیت منابع آبی در همه دنیا رخ می‌دهد و در کشور ما که محدودیت آبی دارد، در برخی مناطق به نابسامانی‌های فیزیولوژیکی و حتی خشک شدن باغات منجر می‌شود. استان‌های دارای این میوه‌ها به لحاظ تابش خورشید و بارندگی بیشترین تغییر را نسبت به گذشته تجربه کرده‌اند.»
جلیلی‌مقدم افزود: «آفتاب‌سوختگی مرکبات در فارس و هرمزگان و تنش انار در اصفهان، مرکزی و خراسان رضوی را داریم. وزارت جهاد برای مدیریت این وضعیت از کشت متراکم، کشت در محیط کنترل‌شده، سایبان، آبیاری نوین و آبیاری و تغذیه هوشمند استفاده می‌کند. اما تغییر از روش سنتی به مدرن در ابتدای راه هزینه قابل توجهی دارد و باید اعتبارات بیشتری تخصیص یابد و مشوق‌هایی در اختیار باغداران قرار گیرد.»
همکاری با فائو و کشورهای پیشرو
وی درباره همکاری بین‌المللی اظهار داشت: «برای برخی محصولات مهم طرح‌هایی به فائو ارائه کرده‌ایم. در این گروه فقط خرما در حال حاضر پروژه همکاری با فائو دارد. در حوزه آموزش هم با کشورهای پیشرو در تولید موز و انبه برنامه‌های مشترکی داشته‌ایم.»
جهش تولید موز و کاهش واردات
مدیرکل دفتر میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری درباره موز گفت: «تولید میوه‌های گرمسیری نسبت به سه یا چهار سال گذشته نزدیک ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. سابقاً سالانه ۴۵۰ تا ۵۰۰ هزار تن موز وارد می‌کردیم و تولید داخل در چهار پنج سال قبل حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تن بود. اکنون تولید به ۳۳۰ تا ۳۵۰ هزار تن رسیده است. در آن سال‌ها واردات حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار تن بود و اکنون به ۴۵۰ هزار تن رسیده است.»
وی افزود: «ارقام جدید تجاری وارد کرده‌ایم، باغات متراکم احداث شده و در برخی استان‌ها موز در محیط کنترل‌شده یا زیر سایبان به صورت پایلوت تولید می‌شود. اگر توسعه باغات موز ادامه یابد، پیش‌بینی ما کاهش بیشتر واردات است.»
اولویت‌بندی محصولات و هدف تغییر سیستم باغبانی
جلیلی‌مقدم درباره اولویت‌ها تأکید کرد: «همه این محصولات برای دفتر ما اولویت دارند. هرچه تقاضا و سرانه مصرف بیشتر باشد، با توجه به وظیفه اصلی ما که تأمین امنیت غذایی است، آن محصول اولویت دارد. محصول صادراتی هم به دلیل درآمد ارزی اولویت دارد و هر دو موضوع در اولویت‌بندی لحاظ می‌شود.»
وی که حدود ۲۲ سال در این دفتر کارشناس خرما و انار بوده است، افزود: «مهم‌ترین هدف ما تغییر سیستم باغبانی است تا جایگاه کشور را در دنیا نه فقط حفظ، بلکه ارتقا بدهیم. از کاشت با ساماندهی تولید نهال سالم و استاندارد، تا داشت با افزایش بهره‌وری و پس از برداشت با صنایع تبدیلی تکمیلی و حمایت از صادرات برنامه داریم.»
انار؛ سوم در تناژ و اول در سرانه تولید
مدیرکل دفتر میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری درباره انار اظهار داشت: «ایران از نظر تناژ سومین تولیدکننده انار جهان است، اما از نظر سرانه تولید بزرگ‌ترین است. هند و چین با جمعیت عظیم، حدود ۱٫۷ تا ۲٫۵ میلیون تن تولید دارند و ایران با جمعیت ۸۰ تا ۹۰ میلیونی حدود ۱ میلیون و ۴۰۰ هزار تن.»
وی ادامه داد: «کشور ما غنی‌ترین ذخایر ژنتیکی انار را دارد، اما تغییر اقلیم بر کیفیت میوه اثر گذاشته است. برای حفظ جایگاه، ارقام را اصلاح کرده‌ایم و بیش از ۱۰ رقم تجاری بازارپسند ثبت شده که هر کدام مربوط به یک منطقه و استان است. در اصلاح ارقام، ظاهر میوه، رنگ پوست و دانه، سفتی هسته و مقاومت به آفات، خشکی و سرما هدف بوده و همین‌طور مقاومت به دانه‌سفیدی، ترکیدگی و آفتاب‌سوختگی. این ارقام اکنون در مرحله بررسی سازگاری‌اند و باغات الگویی احداث شده است.»
مدیریت تنش در باغات انار
جلیلی‌مقدم درباره اقدامات اجرایی گفت: «سایبان، پوشش میوه، مدیریت کف باغ و مالچ به مقابله با تنش‌ها کمک می‌کند. برای انار ۳۴ هزار هکتار در برنامه اصلاح و نوسازی در نظر گرفته‌ایم که سالانه ۶۵۰۰ تا ۷۰۰۰ هکتار اجرا می‌شود و سال گذشته به طور کامل اجرا شد. باغات متراکم انار هم به صورت پایلوت در چند استان احداث شده است.»
وی افزود: «یکی از ارقام تجاری جهانی را هم وارد کرده‌ایم که در برخی استان‌ها عملکرد مطلوب داشته و در برخی نه. من همیشه تأکید می‌کنم ارقام داخلی ما گنجینه‌اند و باید حفظ شوند. ارقام جدید باید وارد شوند، اما سطح محدودی از کشت به آن‌ها اختصاص یابد، چون ارقام بومی هر منطقه در بلندمدت ماندگاری بیشتری دارند و رقم جدید ممکن است با یک تنش از بین برود.»
صادرات انار و مصرف بالای داخلی
مدیرکل دفتر میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری درباره صادرات انار گفت: «با وجود جایگاه خوب در تولید، سهم کمی از انار صادر می‌شود. سال گذشته حدود ۲۰ هزار تن با ارزش حدود ۱۲ و نیم میلیون دلار صادر شد. دلیلش مصرف بالای داخلی است. انار از میوه‌های ثابت شب یلداست، در مراسم‌های مختلف جایگاه دارد، در قرآن چند بار ذکر شده و ارزش غذایی و دارویی بالایی دارد. در هند هم انار به عنوان دارو شناخته می‌شود.»
صنایع تبدیلی و آمار انار
وی درباره صنایع تبدیلی اظهار داشت: «بخشی از تولید به صورت تازه‌خوری مصرف می‌شود و بخشی، مثل اناری که ترکیده یا سالم است اما بازارپسند نیست، باید وارد زنجیره صنایع تبدیلی تکمیلی شود. آمار این بخش در مرکز مکانیزاسیون وزارت جهاد کشاورزی موجود است.»
جلیلی‌مقدم درباره آمار جهانی گفت: «آمار انار در سایت فائو نیست و اطلاعات جهانی را از همایش‌ها و نشست‌های جهانی گرفته‌ایم. در داخل کشور سرانه مصرف انار با احتساب بخش صنایع حدود ۱۰ تا ۱۲ کیلوگرم است.»
سطح زیر کشت، روند ۱۰ ساله و پایان خرید تضمینی خرما
وی درباره سطح زیر کشت گفت: «با توجه به محدودیت منابع آبی، برای غالب گونه‌ها برنامه توسعه سطح زیر کشت نداریم، جز برای گونه‌ها و مناطق خاص. تمرکز ما بر بهبود کمیت و کیفیت و افزایش عملکرد در واحد سطح بوده و روند ۱۰ ساله تولید در خرما، انار، مرکبات و کیوی افزایشی بوده است.»
جلیلی‌مقدم افزود: «سال‌ها پیش خرما وارد برنامه خرید تضمینی با قیمت کف می‌شد و صادرات آن حدود ۱۰۰ هزار تن بود. اکنون صادرات به نزدیک ۴۰۰ هزار تن رسیده و خرما دیگر وارد خرید تضمینی نمی‌شود. بازار جایگاه خود را پیدا کرده و کیفیت آن هم برای مصرف داخل و هم برای کشورهای خریدار عالی است.»
ارزآوری میوه‌های گرمسیری در گرو سرمایه‌گذاری
مدیرکل دفتر میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری در پایان خاطرنشان کرد: «تغییر اقلیم چالش مهمی برای استان‌های گرمسیری است. برای مدیریت آن باید سیستم باغبانی را در بسیاری از مناطق تغییر داد که نیازمند اعتبارات ویژه و مشوق برای باغداران است. این گروه مزیت رقابتی دارد و برای حفظ باغات و اشتغال باید نگاه ویژه‌ای به آن شود.»
وی افزود: «اگر نگهداری نکنیم، باید پول زیادی برای واردات بدهیم. فقط برای موز حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار از کشور خارج می‌شود. باید پرسید برای مرکبات، خرما و انار چقدر هزینه می‌شد. دنیا هم ایران را با انار می‌شناسد. اگر سرمایه‌گذاری قوی شود، این گروه می‌تواند درآمد ارزی بسیار بیشتری برای کشور داشته باشد.»
انتهای پیام
